Σειρά I : "Αίθρα - Έργα Αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών και Αστρονόμων"

"Τα Σφαιρικά του Θεοδοσίου"

 

Το έργο του μαθηματικού Θεοδοσίου του Τριπολίτου "Σφαιρικά" (βιβλία γ') αποτελεί ένα κομψό και αυστηρά θεμελιωμένο σύνολο από 60 θεωρήματα που έρχεται να καλύψει το κενό που υπάρχει στα "Στοιχεία" του Ευκλείδου σχετικά με την σφαίρα και συγχρόνως να δώσει τις απαιτούμενες γεωμετρικές γνώσεις στον μελετητή της ουράνιας σφαίρας. Η αυστηρή θεμελίωση του έργου, επιτρέπει στον αναγνώστη να διεισδύσει στις προτάσεις των "Σφαιρικών", να γνωρίσει τις ειδικές μεθόδους των αποδείξεων και να διαπιστώσει την τέλεια ρωμαλεότητα τους.

Η γλώσσα των "Σφαιρικών" είναι παρόμοια με αυτή των "Στοιχείων" του Ευκλείδου, ακολουθείται δε η γνωστή ορολογία των Αρχαίων Ελληνικών μαθηματικών.

Το αρχαίο ελληνικό κείμενο που περιέχεται στην έκδοση μας αυτή προέρχεται από το βιβλίο του Jean Pena: "Theodosii Tripolitae Sphaericorum (Libri tres)", Παρίσι 1558. Έγιναν, όμως, αρκετές διορθώσεις στο αρχαίο κείμενο κατόπιν αντιπαραβολής με τους ελληνικούς κώδικες της Εθνικής Βιβλιοθήκης των Παρισίων και της Βιβλιοθήκης του Βατικανού, με ενδεικτικούς αριθμούς 2342, 2448 (9ος αιώνας) της πρώτης και 202, 203 (10ος αιώνας) της δεύτερης αντίστοιχα. Παράλληλα συμπληρώθηκαν αρκετές λέξεις και πολλά σημεία στίξεως, διότι τόσο τα χειρόγραφα, όσο και η έκδοση που αναφέραμε, παρουσιάζουν φθορές, τυπογραφικά λάθη, και παραλείψεις. Η ηλεκτρονική δε μεταφορά του αρχαίου κειμένου από τις αναφερόμενες πηγές συνάντησε πολλές δυσκολίες λόγω του δυσανάγνωστου των γραμμάτων.

Η μετάφραση έγινε με βάση το αρχαίο ελληνικό κείμενο, χρησιμοποιήθηκαν όμως η γερμανική μετάφραση των "Σφαιρικών" του Ernest Nizze του 1826 και η γαλλική μετάφραση των "Σφαιρικών" του Paul ver Eecke (Παρίσι 1926). Επίσης κρίθηκε απαραίτητο να γίνει ανακατασκευή ορισμένων σχημάτων των θεωρημάτων, διότι τα αντίστοιχα σχήματα των πηγών στερούνται προοπτικής.

Θεωρήθηκε ακόμα σκόπιμο οι διάφορες επεξηγήσεις και σχολιασμοί του έργου να δοθούν με μορφή υποσημειώσεων και να αναφερθούν όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το μαθηματικό και αστρονόμο Θεοδόσιο. Κρίθηκε ακόμα απαραίτητο να παρουσιαστούν όλες oι γνωστές εκδόσεις καθώς και οι κριτικές των "Σφαιρικών".

Ο υπογράφων αισθάνεται ιδιαίτερα υπερήφανος, διότι ύστερα από 12 περίπου αιώνες επανεκδίδεται στην Ελλάδα το θαυμάσιο αυτό έργο του Θεοδοσίου που αποτελεί ένα σπουδαίο μνημείο της Γεωμετρίας.

Εκφράζονται θερμές ευχαριστίες στη μαθηματικό Ρούλα Σπανδάγου και την οικονομολόγο Δέσποινα Τραυλού για τη μεγάλη βοήθεια τους στην πραγματοποίηση της εκδόσεως αυτής. Σημαντική επίσης ήταν η βοήθεια του καθηγητή Henry Valiron (μαθηματικού, αστρονόμου), του Κωνσταντίνου Χατζηγιαννάκη (Δρ μηχανικού) και του φοιτητή του μαθηματικού τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτη Κουστένη, προς τους οποίους εκφράζονται επίσης θερμές ευχαριστίες.

Αθήνα, Οκτώβριος του 2000

Ευάγγελος Γπανδάγος